şəxsiyyət oğurluğu


Son 3-4 ildir Azərbaycanın internet istifadəçilərinin sayı iki dəfə artıb, amma kompüter bilikləri azdır. Bu ona oxşayır ki, hamıya sürmək üçün maşın verilir, o halda ki, heç kimin sürücülük vəsiqəsi yoxdur və maşın heç nəyə yaramır. Yollardakı vəziyyət də internetdəki kimidir.

Virtual dünyanı asanlaşdırmaq üçün sənə bir neçə qaydanı xatırladacağıq.

1) Sakit ol! Çox ağıllı olsan da, hər şeyi bilsən də, bunları oxu. Cəmi 5 dəqiqə!

2) Hər şeyə inanma! Poçt qutuna naməlum məktub gəlsə, onu açmazdan əvvəl iki dəfə düşün. Məktubun gəldiyi ünvan barədə diqqətli ol - birincisi, bütün dostlar yaxşı olmaya da bilər və ikincisi, bəzi viruslar kiminsə adından normal məktub kimi gəlib səni zəhərləyə bilər. Bu o deməkdir ki, dostunun kompüterindəki virus mail kimi sənə də gələ bilər.

Fayllar MSN və ICQ ilə gələ, həmçinin FTP, ya da Kazaa-dan yükləyə də bilərsən. Hər zaman əmin ol ki, məhz istədiyin faylı yükləmisən ya yox. Antivirusla yoxla və başınla düşün. Məsələn, dostunun sənə göndərdiyi şəkil *.exe olmamalıdır. Bu normal deyil!

3) Diqqətli ol! Hər adama şifrəni vermə; e-mail ünvanı, internet bank hesabını, istifadəçi adı və şifrəni gizlin yaz. Şifrəni yadda saxlama üçün kağızdan yox, beynindən istifadə et. Təsəvvür et ki, şifrəni yazdığın kağızı kimsə tapdı.. Əgər bunu kimsə görsə, ən qısa müddətdə şifrələrini dəyiş.

Ən çətin şifrələri seç. Pişiyinin adı yaxşı fikir deyil. Dostunun əsl adı heç uyğun deyil. Çətin, amma yadda qalan şifrə seç. Məsələn, hansısa şerin ilk hərfləri... Hər yerdə eyni şifrədən istifadə etmə, əks halda şifrəni itirməyin sənə baha başa gələr.

3) Paranoik ol! Kompüterinin arxasında kimsə varsa, şifrəni əlinə yaza bilər. Dostun da bunu edə bilər - şifrən ona maraqlıdır bəlkə. Əlac: kompüter yalnız sənindir! Əgər kimsə kompüterini istifadə etmək istəsə, ona "YOX" cavabını ver, ya da nə etdiyini görmək üçün başının üstündən çəkilmə. Bəlkə də gizlin şeylərə baxmaq istəyir - "bu şəxsi qovluğumdur" de və məncə, o səni başa düşəcək. O səni başa düşməsə, gözlərini əlinlə bağlamaq ən yaxşı həldir.

Əgər məktəb/iş/internet kafedəsənsə (bəlkə də evdə) vacib şifrələri daxil etməkdən çəkin. Hər şeyi yazmaq, qeydə almaq mümkündür və bunu bir çoxları edir də. Yeni e-mail ünvan, bank hesabı açmağa tələsirsənsə, hər yerdə və hamının yanında gizli şifrələrini yaz... Qoy hamı sənin şifrəni görsün. Uduzan sən olacaqsan!

4) Qoruyucu vasitələrdən istifadə et. Antivirus proqramları, təhlükəli məlumatlardan, spamlardan qoruyan qurğular sənin dostlarındır. Əgər onların nə olduğunu bilmirsənsə, öyrənməyin vaxtı çatıb!

Məsələn, sürücülər sürət qutusunun, təkərlərin necə işlədiyini, hansı funksiyaları yerinə yetirdiyini yaxşı bilirlər. Avtomobilin ömrü və dgər insanların təhlükəsizliyi sürücünün biliyinə əsaslanır. Sənin pulun internet hesabında, bank hesabında, e-mailindədir. Onların oğurlanma təhlükəsi var. Kitab oxu, internet/kompüter mövzusunda dostlarınla mübahisələr et, öyrən, uşaqlara kompüter haqqında məlumat ver, "Dünyanı kəşf et" kurslarını ziyarət et.

5) Müasir ol! Qoruyucu vasitələr lazımlı, amma tükənəndir. Həmişə yeni viruslar, proqramlar və versiyalar meydana çıxır. Bunlar da avtomatik olaraq özünü yeniləyə bilir. Əgər özün onları təqib etməyəcəksənsə, bunu başqasına tapşır.

İşçi sistemin yenilənməyə ehtiyacı ola bilər (nümunə: Windows, Linux). Bunu necə etməyi aldığın yerdən soruş. Bacarmayacaqsansa, başqasından kömək istə.

- işçi sistem insanlar tərəfindən yaradılıb. Bu insanlar səhv edə bilər və tamam başqa insan sənin kompüterinə daxil ola bilər. Yəqin sən artıq anladın, onlar sənin kompüterinə daxil olsalar nə baş verə bilər. Xoşbəxtlikdən yaxşı insanlar, kim ki, bu sistemlərin müəllifidir - səhvlərini tez-tez düzəldirlər. Bunu isə sən yeniləmə ilə öz kompüterinə əlavə edə bilərsən.

Əgər işçi sistem operator sistemi ilə birlikdə yenilənməmişdirsə, operator sistemini ayrıca yeniləməlisən.

6) Bəxtə uduzma! Şifrən oğurlanıbsa, MSN və ya Birge.az hesabın itibsə, polisə get. Bu şəxsi oğurluqdur və cinayət kimi cəzalandırılır! Tez polisə getsən, "şəxsiyyətini" geri qaytarmaq və cinayətkarı tapmaq şansı qazancaqsan.